Co dzieje się z pracownikami w przypadku upadłości przedsiębiorcy?
Ogłoszenie upadłości pracodawcy budzi u pracowników zrozumiałe obawy — czy stracę pracę? Czy dostanę zaległe wynagrodzenie? Kto w ogóle teraz kieruje firmą? Prawo przewiduje konkretne mechanizmy ochrony pracowników w postępowaniu upadłościowym, warto jednak wiedzieć, jak z nich korzystać.
Kto staje się pracodawcą po ogłoszeniu upadłości?
Z dniem ogłoszenia upadłości zarząd spółki traci wpływ na sprawy pracownicze. Syndyk przejmuje wykonywanie praw i obowiązków pracodawcy — to on podejmuje decyzje kadrowe, wypłaca wynagrodzenia ze środków masy upadłości i decyduje o dalszym zatrudnieniu poszczególnych osób. Pracownicy formalnie pozostają pracownikami upadłego przedsiębiorcy, ale ich faktycznym zwierzchnikiem staje się syndyk.
Czy ogłoszenie upadłości automatycznie rozwiązuje umowy o pracę?
Nie — ogłoszenie upadłości samo w sobie nie powoduje rozwiązania żadnej umowy o pracę. Pracownicy nadal pozostają w stosunku pracy i co do zasady wykonują pracę na dotychczasowych zasadach, chyba że syndyk podejmie decyzję o zwolnieniach. Syndyk może zdecydować o kontynuowaniu działalności przedsiębiorstwa przez pewien czas — zwłaszcza gdy pozwala to na sprzedaż firmy jako całości i uzyskanie wyższej ceny. W takim przypadku wynagrodzenia pracowników za okres po ogłoszeniu upadłości są zobowiązaniami masy upadłości i wypłacane na bieżąco, z pierwszeństwem przed wierzytelnościami sprzed upadłości.
Rozwiązywanie umów o pracę przez syndyka
Syndyk ma prawo wypowiadać umowy o pracę. Co istotne — i co często zaskakuje pracowników — w postępowaniu upadłościowym uchylona zostaje szczególna ochrona przed wypowiedzeniem. Syndyk może więc wypowiedzieć umowę pracownicy w ciąży, osobie w wieku przedemerytalnym czy działaczowi związkowemu, co w normalnych warunkach jest niedopuszczalne lub znacznie utrudnione.
Syndyk może też skrócić okres wypowiedzenia do maksymalnie jednego miesiąca. Pracownikowi przysługuje wówczas odszkodowanie za pozostałą część okresu wypowiedzenia, wypłacane z masy upadłości.
Jeżeli skala zwolnień jest na tyle duża, że spełnia kryteria zwolnień grupowych, syndyk musi dochować procedury przewidzianej w przepisach o zwolnieniach grupowych — w tym zawiadomić związki zawodowe lub przedstawicieli pracowników i odczekać 20-dniowy termin na zawarcie porozumienia przed przystąpieniem do wręczania wypowiedzeń. Pominięcie tej procedury skutkuje niezgodnością wypowiedzeń z prawem, co potwierdził Sąd Najwyższy (wyrok z 25 czerwca 2010 r., II PK 32/10).
Co z zaległymi wynagrodzeniami i innymi należnościami?
Wierzytelności pracownicze za czas przed ogłoszeniem upadłości — takie jak wynagrodzenia, ekwiwalenty za urlop czy odprawy — należą do najwyższej kategorii zaspokojenia w podziale funduszów masy upadłości. Oznacza to, że są zaspokajane przed większością innych wierzytelności, w tym przed należnościami handlowymi czy znaczną częścią zobowiązań publicznoprawnych.
Należności ze stosunku pracy umieszczane są na liście wierzytelności z urzędu — pracownik nie musi składać żadnego zgłoszenia, a syndyk ma obowiązek uwzględnić je na podstawie dokumentacji pracodawcy. Warto jednak śledzić postępowanie przez KRZ i sprawdzić, czy syndyk uwzględnił wszystkie należności w prawidłowej wysokości. Założenie konta w KRZ i uzyskanie dostępu do akt postępowania pozwala pracownikowi na bieżąco monitorować jego przebieg.
Jeżeli pracownik chce mieć pewność, że jego wierzytelność zostanie uwzględniona w prawidłowej wysokości i zachować prawo do sprzeciwu na wypadek rozbieżności, powinien zgłosić ją samodzielnie w terminie 30 dni od obwieszczenia postanowienia o ogłoszeniu upadłości — nie czekając na listę wierzytelności, która w tym terminie jeszcze nie będzie sporządzona. Zgłoszenie po terminie jest dopuszczalne, ale wiąże się z obowiązkiem pokrycia zryczałtowanych kosztów postępowania — niezależnie od przyczyn opóźnienia. Pracownik który polegał wyłącznie na wpisie z urzędu i nie złożył samodzielnego zgłoszenia, nie może natomiast złożyć sprzeciwu co do odmowy uznania swojej wierzytelności — prawo sprzeciwu w tym trybie przysługuje jedynie wierzycielowi, który wierzytelność zgłosił. Z tych względów samodzielne zgłoszenie w terminie jest bezpieczniejszym rozwiązaniem, nawet jeśli formalnie nie jest wymagane.
Zgłoszenia dokonuje się przez system KRZ. Pracownicy, którym przysługują należności ze stosunku pracy, mogą jednak złożyć je również w formie papierowej — w biurze podawczym dowolnego sądu rejonowego, gdzie pracownik biura podawczego wprowadzi treść zgłoszenia do systemu.
Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych
Nawet gdy masa upadłości jest zbyt mała, by zaspokoić wszystkich wierzycieli od razu, pracownicy nie muszą czekać na zakończenie postępowania. Z pomocą przychodzi Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, który wypłaca zaległe świadczenia niezwłocznie po wystąpieniu niewypłacalności pracodawcy.
Kiedy uruchamiany jest FGŚP?
FGŚP nie jest uruchamiany wyłącznie w przypadku ogłoszenia upadłości. Ustawa o ochronie roszczeń pracowniczych definiuje niewypłacalność pracodawcy szerzej — obejmuje ona również oddalenie wniosku o ogłoszenie upadłości z powodu braku majątku na koszty postępowania. Pracownicy firmy, wobec której sąd oddalił wniosek o upadłość, mogą zatem nadal skorzystać z ochrony Funduszu.
Co więcej — świadczenia z FGŚP nie muszą czekać na postanowienie sądu o ogłoszeniu upadłości. Pracodawca, który złożył już wniosek o ogłoszenie upadłości spełniający wymogi ustawowe, może jeszcze przed wydaniem postanowienia złożyć wniosek o wypłatę zaliczek na poczet niezaspokojonych roszczeń pracowniczych. Wysokość zaliczki nie może przekroczyć kwoty minimalnego wynagrodzenia za pracę na jednego pracownika — w 2026 r. jest to 4.806 zł brutto.
Kto jest objęty ochroną FGŚP?
Ochroną Funduszu objęci są nie tylko pracownicy zatrudnieni na podstawie umowy o pracę, lecz także osoby wykonujące pracę na podstawie umowy zlecenia lub innej umowy o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy o zleceniu — o ile podlegają z tego tytułu obowiązkowemu ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowemu. Ze świadczeń Funduszu mogą korzystać również byli pracownicy oraz uprawnieni do renty rodzinnej członkowie rodziny zmarłego pracownika.
Jakie świadczenia obejmuje FGŚP?
Ze środków Funduszu zaspokajane są należności główne z tytułu: wynagrodzenia za pracę; wynagrodzenia za czas niezawinionego przestoju, niewykonywania pracy i innej usprawiedliwionej nieobecności; wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy wskutek choroby; wynagrodzenia za czas urlopu wypoczynkowego; odprawy pieniężnej z tytułu zwolnienia z przyczyn niedotyczących pracownika; ekwiwalentu za urlop wypoczynkowy za rok, w którym ustał stosunek pracy, oraz za rok poprzedni; odszkodowania za skrócony okres wypowiedzenia; a także składek na ubezpieczenia społeczne należnych od pracodawcy, naliczonych od świadczeń wypłaconych przez Fundusz.
Roszczenia z tytułu wynagrodzenia, przestoju, choroby i urlopu podlegają zaspokojeniu za okres nie dłuższy niż 3 miesiące bezpośrednio poprzedzające datę niewypłacalności — albo za 3 miesiące poprzedzające ustanie stosunku pracy, jeżeli do rozwiązania umowy doszło nie wcześniej niż 12 miesięcy przed datą niewypłacalności. Odprawa, ekwiwalent urlopowy i odszkodowanie za skrócony okres wypowiedzenia są zaspokajane, jeżeli stosunek pracy ustał w ciągu 12 miesięcy przed datą niewypłacalności lub w ciągu 4 miesięcy po tej dacie.
Jakie są limity wypłat?
FGŚP nie wypłaca całości zaległych świadczeń bez ograniczeń — obowiązują limity ustawowe. Miesięczna wypłata z tytułu wynagrodzenia, przestoju, choroby i urlopu nie może przekraczać przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia ogłaszanego przez Prezesa GUS za poprzedni kwartał. Ten sam limit obowiązuje w przypadku ekwiwalentu urlopowego. W przypadku odprawy i odszkodowania za skrócony okres wypowiedzenia limit odpowiada kwocie przeciętnego wynagrodzenia lub jego wielokrotności, jeśli roszczenie stanowi wielokrotność wynagrodzenia będącego podstawą jego ustalenia. Pracownicy, których należności przekraczają te limity, mogą dochodzić niezaspokojonej nadwyżki z masy upadłości jako wierzyciele kategorii pierwszej.
Kto składa wniosek i w jakim terminie?
W terminie miesiąca od daty ogłoszenia upadłości syndyk sporządza i składa marszałkowi województwa właściwemu dla siedziby pracodawcy zbiorczy wykaz niezaspokojonych roszczeń wszystkich uprawnionych pracowników. Jeżeli roszczenia dotyczą okresu po dacie ogłoszenia upadłości — np. gdy syndyk kontynuował działalność i następnie zwolnił pracowników — składa wykazy uzupełniające niezwłocznie po ustaniu ich stosunków pracy. Marszałek województwa przekazuje środki syndykowi, który wypłaca je pracownikom.
Jeżeli syndyk nie złożył wykazu w terminie lub pominął danego pracownika, pracownik może złożyć wniosek indywidualny bezpośrednio do marszałka województwa — jednak nie wcześniej niż po upływie 2 tygodni od terminu, w którym syndyk był zobowiązany złożyć wykaz.
Co dzieje się po wypłacie przez FGŚP?
Fundusz, wypłacając świadczenia pracownikom, wstępuje z mocy prawa w ich prawa wobec masy upadłości. Oznacza to, że to Fundusz — nie pracownik — dochodzi zwrotu wypłaconych kwot od syndyka w toku postępowania upadłościowego. Pracownicy, których roszczenia zostały w pełni zaspokojone przez Fundusz, nie otrzymują już tych samych kwot z masy upadłości.
Sprzedaż przedsiębiorstwa a pracownicy
Jeżeli syndyk sprzedaje przedsiębiorstwo upadłego lub jego zorganizowaną część — w tym w trybie pre-packu — zastosowanie ma art. 23¹ Kodeksu pracy. Pracownicy przechodzą do nowego pracodawcy na dotychczasowych warunkach zatrudnienia, z zachowaniem stażu pracy i wszelkich uprawnień wynikających ze stosunku pracy. Nowy właściciel przejmuje obowiązki pracodawcy z mocy prawa.
Wierzytelności pracownicze powstałe przed ogłoszeniem upadłości nie przechodzą jednak na nabywcę — pozostają w masie upadłości i są zaspokajane w postępowaniu upadłościowym lub przez FGŚP.
Jak długo pracownicy czekają na wypłatę należności?
Świadczenia z FGŚP mogą być wypłacone stosunkowo szybko — w praktyce często w ciągu kilku tygodni od złożenia kompletnego wykazu przez syndyka. To najszybsza ścieżka odzyskania zaległych wynagrodzeń, niezależna od tempa postępowania upadłościowego.
Zaspokojenie z masy upadłości następuje dopiero po sporządzeniu i zatwierdzeniu planu podziału, co może trwać od kilku miesięcy do kilku lat. Pracownicy, których wierzytelności nie zostały w pełni pokryte przez FGŚP, muszą liczyć się z tym oczekiwaniem. Nawet jeżeli masa upadłości okaże się niewystarczająca do pełnego zaspokojenia wszystkich wierzycieli kategorii pierwszej, pracownicy uczestniczą w podziale proporcjonalnie — i zawsze przed wierzycielami kategorii niższych.
Podsumowanie
- Ogłoszenie upadłości nie rozwiązuje automatycznie umów o pracę — pracownicy nadal pozostają w stosunku pracy, a syndyk przejmuje funkcję pracodawcy.
- Syndyk może wypowiadać umowy z pominięciem szczególnej ochrony pracowniczej oraz skrócić okresy wypowiedzenia do jednego miesiąca z obowiązkiem wypłaty odszkodowania.
- Wierzytelności pracownicze należą do najwyższej kategorii zaspokojenia — syndyk wpisuje je na listę wierzytelności z urzędu, choć warto zweryfikować ich prawidłowość w KRZ.
- FGŚP uruchamiany jest nie tylko przy ogłoszeniu upadłości, lecz także przy oddaleniu wniosku z braku majątku, a wypłata zaliczek możliwa jest już od momentu złożenia wniosku o upadłość do sądu.
- Świadczenia z FGŚP wypłacane są w ciągu kilku tygodni od złożenia wykazu przez syndyka — bez czekania na zakończenie postępowania — jednak obowiązują limity ustawowe odpowiadające przeciętnemu wynagrodzeniu.
- W razie sprzedaży przedsiębiorstwa pracownicy przechodzą do nowego pracodawcy z zachowaniem dotychczasowych warunków zatrudnienia.
Jeżeli jesteś pracodawcą stającym w obliczu upadłości lub pracownikiem, który chce wiedzieć, jak chronić swoje prawa — zapraszamy do kontaktu z kancelarią Restruktor.
Zobacz też:
- Jak wygląda przebieg postępowania upadłościowego przedsiębiorcy krok po kroku?
- Jakie są skutki prawne ogłoszenia upadłości dla wierzycieli?
- Jak upadłość wpływa na umowy handlowe i kontrakty?
