Czym jest restrukturyzacja przedsiębiorcy i jakie cele jej przyświecają?

Firma ma problemy finansowe. Zamówienia spadły, raty kredytu zaczynają być nie do udźwignięcia, a zobowiązania wobec kontrahentów narastają. Firma jednak wciąż działa — ma stałych klientów, pracowników z doświadczeniem, szansę na wyjście z kryzysu. Czy jedynym wyjściem jest upadłość?

Polskie prawo przewiduje rozwiązanie stworzone dokładnie z myślą o takiej sytuacji. To restrukturyzacja — postępowanie, które pozwala przedsiębiorcy zawrzeć porozumienie z wierzycielami, oddłużyć się i kontynuować działalność. Niniejszy artykuł wyjaśnia, czym restrukturyzacja jest w sensie prawnym, jakie cele realizuje i kiedy warto po nią sięgnąć.

Czym jest restrukturyzacja w rozumieniu prawa?
Słowo „restrukturyzacja” funkcjonuje w języku biznesu na wiele sposobów — oznacza niekiedy zwolnienia grupowe, zmianę profilu działalności czy reorganizację struktury firmy. W sensie prawnym ma jednak precyzyjne znaczenie.

Restrukturyzacja to postępowanie uregulowane w ustawie z dnia 15 maja 2015 r. — Prawo restrukturyzacyjne. Jej podstawowym narzędziem jest układ z wierzycielami — porozumienie, które zmienia warunki spłaty zadłużenia i daje firmie przestrzeń do dalszego funkcjonowania. Restrukturyzacja nie oznacza bankructwa ani likwidacji — wręcz przeciwnie, jej celem jest umożliwienie przedsiębiorstwu spłaty zobowiązań na nowych, realnych warunkach i kontynuowania działalności.

Wszczęcie postępowania uruchamia szereg mechanizmów ochronnych — m.in. zawieszenie egzekucji komorniczych — dzięki czemu firma może skupić się na realizacji planu naprawczego, zamiast gasić kolejne pożary wywołane windykacją.

Kto może skorzystać z restrukturyzacji?
Z restrukturyzacji mogą skorzystać przedsiębiorcy w rozumieniu przepisów prawa, a więc przede wszystkim:

• spółki kapitałowe (spółka z o.o., spółka akcyjna, prosta spółka akcyjna),
• spółki osobowe (jawna, komandytowa, komandytowo-akcyjna, partnerska),
• osoby fizyczne prowadzące jednoosobową działalność gospodarczą,
• wspólnicy spółek osobowych ponoszący nieograniczoną odpowiedzialność za zobowiązania spółki.

Warunkiem koniecznym jest, by dłużnik był niewypłacalny lub zagrożony niewypłacalnością. To drugie pojęcie ma kluczowe znaczenie praktyczne — restrukturyzację można rozpocząć jeszcze przed powstaniem stanu niewypłacalności, gdy sytuacja finansowa firmy wskazuje, że utrata zdolności do regulowania zobowiązań jest realna w niedalekiej przyszłości. Jeśli zbliża się termin spłaty dużego kredytu, którego firma nie będzie w stanie uregulować, albo gdy przychody systematycznie nie pokrywają kosztów — to już może być moment, w którym restrukturyzacja jest możliwa i zasadna.

Główne cele postępowania restrukturyzacyjnego
Ustawa wskazuje, że celem postępowania restrukturyzacyjnego jest uniknięcie upadłości dłużnika poprzez zawarcie układu z wierzycielami, a w postępowaniu sanacyjnym — także przez przeprowadzenie działań naprawczych. Cel ten musi być realizowany przy jednoczesnym zabezpieczeniu słusznych praw wierzycieli. Te dwa elementy — ratunek dla firmy i ochrona wierzycieli — stanowią fundament całej instytucji.

Przekładając to na język praktyczny, restrukturyzacja realizuje następujące cele:

Uniknięcie upadłości i zachowanie przedsiębiorstwa
To cel nadrzędny. Firma dostaje szansę na przetrwanie i wyjście z kryzysu zamiast likwidacji. Zachowane zostają miejsca pracy, relacje z klientami i dostawcami, wypracowane latami know-how i wartość marki — rzeczy, które w upadłości likwidacyjnej przepadają lub gwałtownie tracą na wartości.

Zawarcie układu z wierzycielami — spłata zadłużenia na nowych warunkach
Układ to porozumienie dłużnika z wierzycielami, zawierane pod nadzorem wybranego przez dłużnika lub wyznaczonego przez sąd doradcy restrukturyzacyjnego i zatwierdzane przez sąd. Określa ono nowe warunki zaspokojenia wierzytelności, które mogą polegać m.in. na:

• rozłożeniu spłaty na raty dostosowane do możliwości firmy,
• odroczeniu terminu płatności,
• częściowym umorzeniu długu,
• konwersji wierzytelności na udziały lub akcje dłużnika,
• zmianie innych warunków spłaty.

Po uprawomocnieniu układ wiąże wszystkich wierzycieli nim objętych — również tych, którzy głosowali przeciwko.

Ochrona przed egzekucjami
Otwarcie postępowania restrukturyzacyjnego powoduje zawieszenie postępowań egzekucyjnych skierowanych do majątku dłużnika. Dzięki temu firma przestaje tracić środki i aktywa na skutek kolejnych zajęć komorniczych i może skupić się na realizacji planu naprawczego. Szczegółowe zasady tej ochrony — w tym różnice między poszczególnymi rodzajami postępowań — omawiamy w odrębnym artykule.

Wyższy poziom zaspokojenia wierzycieli niż w upadłości
Restrukturyzacja jest korzystna nie tylko dla dłużnika — często też dla samych wierzycieli. Działająca firma generuje przychody, z których spłacane są zobowiązania. Przy likwidacji w upadłości wartość aktywów jest zwykle znacznie niższa niż wartość działającego przedsiębiorstwa, a po pokryciu kosztów postępowania do podziału pozostaje nieraz bardzo niewiele. Wierzyciel, który zgodzi się na układ, często odzyska więcej niż przy upadłości.

Przeprowadzenie działań sanacyjnych — głęboka naprawa firmy
W postępowaniu sanacyjnym — najbardziej rozbudowanym z dostępnych trybów — możliwe jest przeprowadzenie działań wykraczających poza samo zawarcie układu. Ustawa definiuje działania sanacyjne jako czynności prawne i faktyczne zmierzające do poprawy sytuacji ekonomicznej dłużnika i przywrócenia mu zdolności do wykonywania zobowiązań. Mogą to być m.in. rozwiązanie niekorzystnych umów, redukcja zatrudnienia na warunkach niedostępnych poza tym postępowaniem czy sprzedaż zbędnych składników majątku.

Czym restrukturyzacja różni się od upadłości?
Podstawowa różnica jest prosta: upadłość kończy działalność przedsiębiorcy, restrukturyzacja ją ratuje.

W upadłości likwidacyjnej celem jest spieniężenie majątku i zaspokojenie wierzycieli z uzyskanych środków — firma co do zasady przestaje istnieć. W restrukturyzacji majątek pozostaje w firmie, działalność jest kontynuowana, a wierzyciele są spłacani z bieżących przychodów w ramach przyjętego układu.

W upadłości zarząd traci kontrolę nad majątkiem — przejmuje ją syndyk. W restrukturyzacji dłużnik co do zasady zachowuje prawo zarządzania własną firmą, choć podlega nadzorowi i określonym ograniczeniom. Dobrze poprowadzona restrukturyzacja jest więc rozwiązaniem korzystniejszym dla wszystkich stron — o ile firma ma realną wartość i perspektywy.

Cztery rodzaje postępowań restrukturyzacyjnych
Prawo restrukturyzacyjne przewiduje cztery rodzaje postępowań, które różnią się stopniem zaangażowania sądu, zakresem ochrony przed wierzycielami oraz głębokością możliwych działań naprawczych:

1. Postępowanie o zatwierdzenie układu — najpopularniejsze i najmniej formalne. Dłużnik zawiera umowę z wybranym przez siebie nadzorcą układu, który przygotowuje niezbędne dokumenty i przeprowadza głosowanie wierzycieli za pośrednictwem systemu teleinformatycznego Krajowego Rejestru Zadłużonych. Sąd włącza się dopiero na etapie zatwierdzenia układu.
2. Przyspieszone postępowanie układowe — procedura sądowa z udziałem nadzorcy wyznaczonego przez sąd, przeznaczona dla przypadków z niskim udziałem wierzytelności spornych.
3. Postępowanie układowe — pełna procedura sądowa, stosowana gdy wierzytelności sporne stanowią istotną część zadłużenia.
4. Postępowanie sanacyjne — najbardziej rozbudowane, umożliwia nie tylko zawarcie układu, ale też przeprowadzenie głębokich działań naprawczych przy najsilniejszej ochronie przed wierzycielami.

Wybór właściwego trybu zależy od sytuacji konkretnej firmy — struktury zadłużenia, skali kryzysu i relacji z wierzycielami.

Kiedy warto rozważyć restrukturyzację?
Odpowiedź jest krótka: jak najwcześniej. Im wcześniej przedsiębiorca sięgnie po narzędzia restrukturyzacyjne, tym więcej opcji ma do dyspozycji, tym silniejsza jest jego pozycja negocjacyjna wobec wierzycieli i tym większe szanse na powodzenie całego procesu.

Restrukturyzacja jest dostępna już na etapie zagrożenia niewypłacalnością — gdy firma jeszcze reguluje zobowiązania, ale widać, że wkrótce może utracić taką możliwość. Na tym etapie wierzyciele są zazwyczaj otwarci na rozmowy, a perspektywy porozumienia największe.

Restrukturyzację można przeprowadzić również po powstaniu stanu niewypłacalności — choć jest wtedy trudniejsza i wymaga szybkiej, zdecydowanej reakcji. Należy przy tym pamiętać o ważnej kwestii: samo złożenie wniosku restrukturyzacyjnego nie zatrzymuje biegu 30-dniowego terminu na złożenie wniosku o upadłość. Termin ten zostaje zachowany dopiero z chwilą wydania przez sąd postanowienia o otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego — a w przypadku postępowania o zatwierdzenie układu — z chwilą wydania postanowienia o zatwierdzeniu układu. Oznacza to, że przedsiębiorca, który złożył wniosek restrukturyzacyjny, ale nie doczekał się jeszcze stosownego postanowienia, nadal pozostaje w ryzyku odpowiedzialności za spóźniony wniosek o upadłość. Zwlekanie z działaniem w tej sytuacji naraża zarząd na osobistą odpowiedzialność majątkową.

Sygnałami, przy których warto pomyśleć o restrukturyzacji, są m.in.:

• regularne opóźnienia w płatnościach wobec dostawców lub pracowników,
• narastające zadłużenie wobec ZUS lub urzędu skarbowego,
• konieczność zaciągania kolejnych zobowiązań, by spłacać poprzednie,
• toczące się lub grożące postępowania egzekucyjne,
• utrata kluczowego kontraktu lub klienta generującego znaczną część przychodów,
• zbliżający się termin spłaty zobowiązania, którego firma nie będzie w stanie uregulować.

Rola doradcy restrukturyzacyjnego
W postępowaniu o zatwierdzenie układu — które stanowi zdecydowaną większość wszystkich wszczynanych restrukturyzacji — dłużnik samodzielnie wybiera nadzorcę układu. Musi być nim osoba posiadająca licencję doradcy restrukturyzacyjnego. To nadzorca układu wraz z dłużnikiem przygotowuje spis wierzytelności, plan restrukturyzacyjny i propozycje układowe oraz przeprowadza głosowanie wierzycieli w systemie KRZ.

W pozostałych postępowaniach — przyspieszonym układowym, układowym i sanacyjnym — nadzorcę sądowego lub zarządcę wyznacza sąd, jednak i tu wymagane jest posiadanie licencji doradcy restrukturyzacyjnego.

Niezależnie od wybranego trybu, wsparcie doświadczonego doradcy jest nieocenione już na etapie poprzedzającym złożenie wniosku. Właściwa diagnoza sytuacji, dobór odpowiedniego postępowania i przygotowanie realnych propozycji układowych to elementy, które w dużej mierze przesądzają o sukcesie całego procesu.

Wady i ryzyka restrukturyzacji
Restrukturyzacja to skuteczne narzędzie, ale nie jest pozbawiona ograniczeń — warto znać je przed podjęciem decyzji.

Jawność postępowania. Informacja o otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego jest obwieszczana w Krajowym Rejestrze Zadłużonych i dostępna publicznie. Kontrahenci i partnerzy biznesowi mogą ją sprawdzić. W praktyce wiele podmiotów i tak wie o problemach finansowych partnera, zanim pojawi się wpis w rejestrze — restrukturyzacja jest jednak sygnałem, że przedsiębiorca działa w sposób zorganizowany i transparentny, zamiast unikać problemu.

Koszty postępowania. Każde postępowanie wiąże się z wynagrodzeniem nadzorcy układu lub nadzorcy sądowego albo zarządcy oraz opłatami sądowymi. W postępowaniu o zatwierdzenie układu koszty ograniczają się przede wszystkim do wynagrodzenia nadzorcy układu, które strony ustalają w umowie i które może być dostosowane do realnych możliwości finansowych firmy. W postępowaniu sanacyjnym koszty mogą być znaczące. W każdym przypadku należy je uwzględnić przy decydowaniu się na dany typ postepowania.

Ryzyko niepowodzenia. Wierzyciele mogą odrzucić propozycje układowe. Sąd może odmówić zatwierdzenia układu. Niekiedy postępowanie kończy się bez zawarcia układu i konieczne staje się ogłoszenie upadłości. Dlatego tak ważne jest rzetelne przygotowanie propozycji — realnych do wykonania i jednocześnie atrakcyjnych dla wierzycieli. Należy pamiętać, że restrukturyzacja to szansa na uratowanie firmy przed upadłością, a nie gwarancja, że tak się stanie.

Nadzór i obowiązki informacyjne. W toku postępowania dłużnik zobowiązany jest do współpracy z nadzorcą lub zarządcą — udostępniania dokumentów, składania wyjaśnień i udzielania informacji. Dla firm, które dotąd funkcjonowały bez zewnętrznego nadzoru, może to stanowić istotną zmianę.

Podsumowanie

1. Restrukturyzacja to postępowanie prawne, które pozwala przedsiębiorcy w kryzysie zawrzeć układ z wierzycielami i uniknąć upadłości — firma działa dalej, a zadłużenie jest spłacane na nowych, uzgodnionych warunkach.
2. Z restrukturyzacji mogą skorzystać przedsiębiorcy — spółki i osoby fizyczne prowadzące działalność — którzy są niewypłacalni lub zagrożeni niewypłacalnością. Nie trzeba czekać na pełny kryzys — im wcześniej, tym większe szanse powodzenia.
3. Celem restrukturyzacji jest uniknięcie upadłości i zachowanie działającego przedsiębiorstwa, przy jednoczesnym zabezpieczeniu słusznych praw wierzycieli.
4. Restrukturyzacja jest często korzystna dla obu stron — dłużnik zachowuje firmę, a wierzyciele odzyskują więcej niż przy likwidacji majątku w upadłości.
5. Złożenie wniosku restrukturyzacyjnego nie zatrzymuje 30-dniowego terminu na złożenie wniosku o upadłość — termin ten zostaje zachowany dopiero z chwilą wydania postanowienia o otwarciu postępowania, a w postępowaniu o zatwierdzenie układu — z chwilą zatwierdzenia układu przez sąd.
6. Prawo przewiduje cztery rodzaje postępowań — od postępowania o zatwierdzenie układu po rozbudowane postępowanie sanacyjne. Wybór odpowiedniego trybu zależy od sytuacji firmy i wymaga rzetelnej analizy.

Twoja firma ma problemy finansowe, ale wierzysz, że można ją uratować? Nie czekaj, aż komornik zapuka do drzwi. Skontaktuj się z kancelarią Restruktor — przeanalizujemy Twoją sytuację, ocenimy, które postępowanie restrukturyzacyjne jest dla Ciebie odpowiednie, i przeprowadzimy Cię przez cały proces.

Zobacz też:

• Jakie są rodzaje postępowań restrukturyzacyjnych i czym się różnią?
• Kiedy jest najlepszy moment na rozpoczęcie restrukturyzacji?
• Czy utrata płynności finansowej zawsze kończy się upadłością?

Wszystkie artykuły dotyczące niewypłacalności przedsiębiorcy znajdziesz w Bazie wiedzy — Restrukturyzacja i upadłość przedsiębiorcy.