Kiedy członek zarządu odpowiada osobiście za długi spółki?

Utrata płynności finansowej uruchamia po stronie przedsiębiorcy zestaw obowiązków i ograniczeń wynikających wprost z przepisów prawa – zarówno cywilnego, upadłościowego, jak i karnego. W tym stanie swoboda zarządzania majątkiem ulega istotnemu ograniczeniu i musi uwzględniać prawa przysługujące wierzycielom.

Zasadą jest, że za zobowiązania finansowe spółki odpowiada sama spółka, a nie jej wspólnicy czy członkowie zarządu. Odpowiedzialność za długi spółki rozszerza się jednak na zarząd, gdy spółka staje się niewypłacalna, a zarząd nie złoży w terminie wniosku o ogłoszenie upadłości.

Kluczowy obowiązek zarządu
Zarząd ma obowiązek złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości w ciągu 30 dni od momentu, powstania stanu niewypłacalności. Zaniechanie tego obowiązku tj. niezłożenie lub złożenie po terminie wniosku o ogłoszenie upadłości powoduje powstanie odpowiedzialności osobistej członka zarządu za długi spółki.

Alternatywnie członek zarządu może uwolnić się od odpowiedzialności, jeśli na odpowiednim etapie skorzysta z restrukturyzacji, czyli procedury mającej na celu uratowanie spółki przed upadłością.

Istnieją trzy podstawy prawne osobistej odpowiedzialności członka zarządu. Przyjrzyjmy się pokrótce każdej z nich.

1. Odpowiedzialność odszkodowawcza (art. 21 ust. 3 Prawa upadłościowego)

Ta odpowiedzialność działa bez względu na formę prawną spółki – dotyczy spółki z o.o., spółki akcyjnej, prostej spółki akcyjnej, fundacji, stowarzyszenia itd.

Jeżeli zarząd zaniechał obowiązku złożenia wniosku o upadłość, wierzyciel może domagać się od członka zarządu odszkodowania.

Przy tej podstawie prawnej to wierzyciel musi wykazać, że wniosek o ogłoszenie upadłości nie został złożony w terminie oraz winę członka zarządu. Wina nie jest domniemana. Z tego powodu postępowanie sądowe oparte na podstawie art. 21 ust. 3 p.u. jest dla wierzyciela trudne, gdyż to on musi wykazać kiedy spółka stała się niewypłacalna oraz jaki był właściwy czas złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości.

Odpowiedzialność członka zarządu ograniczona jest do wysokości szkody wierzyciela wynikającej z niezłożenia lub złożenia po terminie wniosku o ogłoszenie upadłości. Zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego szkoda wierzyciela polega na uszczupleniu zaspokojenia wierzyciela w stosunku do zaspokojenia, które miałoby miejsce w przypadku terminowego złożenia wniosku (por. Wyrok SN z 15.06.2021 r. IV CSKP 88/21). Należy przy tym zaznaczyć, że istnieje domniemanie, iż szkoda równa się wysokości niezaspokojonej wierzytelności. To członek zarządu, jeśli chce podważyć ten domniemany rozmiar szkody, musi wykazać, że faktyczna szkoda była niższa lub, że wierzyciel nie poniósł szkody (np. że nawet w przypadku terminowego złożenia wniosku wierzyciel nie uzyskałby żadnego zaspokojenia w postępowaniu upadłościowym).

2. Odpowiedzialność za zobowiązania spółki (art. 299 k.s.h. / art. 300¹³² k.s.h.)

Dotyczy tylko członków zarządu, likwidatorów i dyrektorów spółki z o.o. lub prostej spółki akcyjnej. Nie dotyczy członków zarządu spółki akcyjnej ani reprezentantów innych osób prawnych.

Do odpowiedzialności członka zarządu dochodzi w przypadku bezskuteczności egzekucji wobec spółki.

Zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego odpowiedzialność oparta o art. 299 k.s.h. również ma charakter odszkodowawczy. Zdarzeniem powodującym powstanie szkody jest zaniechanie złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości w terminie, czego skutkiem jest bezskuteczność egzekucji wobec spółki. Wysokość szkody określamy zatem tak samo jak poprzednio.

Zasadnicza różnica polega jednak na tym, że wierzyciel nie musi wykazywać ani wysokości szkody ani nawet winy członka zarządu, a jedynie wykazuje bezskuteczność egzekucji wobec spółki oraz istnienie swojej wierzytelności. Wina i szkoda są domniemane.

To członek zarządu broniąc się złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości może udowodnić, kiedy był właściwy czas na złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości oraz jaka była ewentualna szkoda wierzyciela w razie gdy taki wniosek nie został złożony w terminie.

Z uwagi na przerzucenie ciężaru dowodu na członka zarządu jest to najchętniej wykorzystywana przez wierzycieli podstawa prawna odpowiedzialności członków zarządu.

Wierzyciel może wykazać bezskuteczność egzekucji poprzez:

• postanowienie komornika o umorzeniu egzekucji z powodu bezskuteczności,
• wpis w Krajowym Rejestrze Zadłużonych postanowienia o umorzeniu egzekucji prowadzonej przez innego wierzyciela,
• postanowienie sądu o oddaleniu wniosku o ogłoszenie upadłości z powodu braku środków na koszty postępowania upadłościowego,
• wykreślenie spółki z KRS,
• dokumenty finansowe spółki potwierdzające brak majątku.

Ważne: Samo ogłoszenie upadłości spółki lub otwarcie restrukturyzacji nie jest dowodem bezskuteczności egzekucji. Dopiero zakończenie takiej procedury np. zatwierdzenie ostatecznego planu podziału lub zatwierdzenie układu pozwala na określenie wysokości szkody wierzyciela.

3. Odpowiedzialność za długi podatkowe i składki ZUS (art. 116 Ordynacji podatkowej i art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych)

Dotyczy zarządów wszystkich osób prawnych – więc obejmuje spółki z o.o., spółki akcyjne, proste spółki akcyjne a także m.in. fundacje i stowarzyszenia.

Mechanizm jest bardzo podobny do art. 299 k.s.h. Jeżeli egzekucja podatków lub składek ZUS od spółki jest bezskuteczna, fiskus lub ZUS mogą sięgnąć do prywatnego majątku członka zarządu. Podobnie jak w art. 299 k.s.h., wierzyciel (organ podatkowy lub ZUS) musi wykazać tylko bezskuteczność egzekucji i istnienie zaległości – wina jest domniemana.

Różnica polega jednak na tym, że odpowiedzialność ta ma charakter gwarancyjny (odpowiedzialność na zasadzie ryzyka) a nie odszkodowawczy. W tej podstawie prawnej nie bada się szkody ani jej wysokości – całość zaległości może zostać przeniesiona na członka zarządu. Nie można powoływać się na brak lub niższą wysokość szkody wierzyciela. Bronić można się poprzez złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości w terminie. Jeśli zarząd nie dochował terminu, to nie ma znaczenia rozmiar czasowy tego uchybienia.

Podsumowanie

1. Członek zarządu nie odpowiada za to, że spółka stała się niewypłacalna czy też za to, że została wobec niej ogłoszona upadłość.
2. Członek zarządu odpowiada za to, że nie złożył w terminie wniosku o ogłoszenie upadłości w sytuacji, gdy spółka stała się niewypłacalna.
3. Dla członków zarządu sp. z o.o. i P.S.A. najbardziej niebezpieczny jest art. 299 k.s.h. – to najczęściej wykorzystywana przez wierzycieli podstawa prawna.
4. Członkowie zarządu spółki akcyjnej nie odpowiadają na podstawie art. 299 k.s.h., ale nadal mogą odpowiadać na podstawie art. 21 ust. 3 p.u. (choć wierzycielom trudniej to wygrać) oraz art. 116 o.p. (za podatki i ZUS).
5. Kluczem do uniknięcia odpowiedzialności jest monitorowanie sytuacji finansowej spółki i terminowe złożenie wniosku o upadłość lub restrukturyzację.

Baza wszystkich pytań i odpowiedzi na temat niewypłacalności przedsiębiorcy.